Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.6 (ostatnia)

6. Epilog

Na tym na razie kończę pisanie o czytaniu Biblii, teraz może sam się skupię na czytaniu... Po tych pięciu odcinkach przychodzi mi teraz do głowy masa rzeczy ważnych, o których nie napisałem. Więc nie napisałem o tym, że także na początek lektury Słowa warto się pomodlić do Ducha Świętego o światło. Że mimo wszystko warto podejmować jakieś postanowienia wynikające z przeczytanego słowa (choć nie jest to cel pierwszy i jedyny). Że warto zaczynać lekturę od ksiąg i fragmentów, które będą dla nas “emocjonalnie czytelne” (albo inaczej mówiąc, które już na pierwszy rzut oka są na tyle bliskie naszemu odczuwaniu świata, że nas jakoś “ruszają” – np. Księgę Izajasza od rozdz. 40 – tzw. Księgę Pocieszenia, króciutkie i piękne Księgi Tobiasza i Rut, dzieje Samuela i Dawida w 1 i 2 Księdze Samuela, Psalmy, Ewangelie, listy św. Pawła i św. Jana). Że dobrze jest, jeśli mamy kogoś z kim możemy się czasem podzielić owocami lektury. Że warto uważnie słuchać czytań na Mszy (skoro już i tak się jest w Kościele...). Że lepiej czytać nawet 5 minut dziennie i byle jak niż nie czytać w ogóle i czekać na wielką iluminację...

I wreszcie na koniec – jaki jest cel czytania Biblii? Nie jest nim w pierszym rzędzie poznanie siebie, osiągnięcie pokoju wewnętrznego ani uzyskanie wskazówek co do naszego życia. Celem jest to, żebyśmy nauczyli się kochać Boga, a dzięki temu uczyli się też kochać tych, których On postawił obok nas. Wszystko inne przyjdzie w swoim czasie, jako dojrzaly owoc. “Szukajcie wpierw krolestwa Bozego i jego sprawiedliwosci, a to wszystko będzie wam dodane...”(Mt 6,33)

To na razie tyle o Biblii. Mam już parę pomysłów na kolejne teksty (jak się uda to będą trochę krótsze i bardziej treściwe), ale oczywiście wszelkie sugestie też są mile widziane. I z góry dziękuję za wszelkie komentarze...

Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.5

5. Na koniec się pomódl.

Każde czytanie Pisma Świętego należy zakończyć modlitwą. I to zarówno wtedy, kiedy, po odłożeniu Biblii, w naszych rękach zostają słowa cenne, ciepłe, żywe, o które drżymy, żeby przypadkiem nie upuścić ich na ziemię (1 Sm 3,19), w którą by wsiąkły nie pozostawiając po sobie śladu (jak wiele innych, ważnych słów, które na co dzień słyszymy) - jak i wtedy, kiedy nasze ręce są puste, a w głowie zostaje splot naszych własnych, nieuporządkowanych myśli, na czele z jedną: że skoro dzisiaj Bóg nie miał mi nic do powiedzenia, to może nie odezwie się już nigdy...

Normalne jest to, że tak w chwili zwycięstwa, jak i porażki, marzymy o kimś bliskim, z kim moglibyśmy się podzielić swoimi przeżyciami. Kimś takim jest Bóg. Jest nie tylko Tym, który mówi (albo milczy), ale też Tym, który chce nas wysłuchać. Modlitwa po lekturze Biblii to właśnie próba opowiedzenia Mu o tym, co przeżyliśmy. To wzbudzenie w sobie prostego aktu wiary w to, że On mnie słyszy. To powiedzenie Mu: Panie, ja zrobiłem swoje, starałem się usłyszeć, co masz mi do powiedzenia. Teraz wszystko składam w Twoje ręce. Takie ufne powierzenie się Jemu, zostawienie w Jego ręku owoców naszego wysiłku, jest o wiele ważniejsze niż to, czy po wszystkim koło serca czujemy miłe ciepełko, a głowę mamy pełną mocnych postanowień.

W czasie pierwszych rekolekcji, jakie przeżywałem w seminarium, ksiądz który do nas mówił, powiedział bardzo ważne dla mnie zdanie: “Wiedza dopiero włączona w modlitwę staję się mądrością”. Więc jeśli owocem czytania Biblii jest jakaś wiedza, nowe spojrzenie na nasze życie i na tajemnicę życia w ogóle, jeśli Bóg dał nam jakąś wiedzę o sobie samym, to dopiero włączenie jej w modlitwę uczyni z niej coś trwałego.

CDN

Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.4

4.Wróć do tekstu i spróbuj zobaczyć, że on mówi także o Tobie.

W drugiej części tych rozważań podałem przykład tego, jak można odczytać w tekście biblijnym różne poziomy znaczeń, odwołując się do powiązań jakie istnieją między poszczególnymi księgami. Odwołałem się do fragmentu Ewangelii o kuszeniu Jezusa, odczytując go w świetle opisanej w Księdze Wyjścia wędrówki Izraela przez pustynię. W świetle tych wydarzeń pustynia ukazała się jako miejsce doświadczenia skrajnie trudnego, ale zarazem miejsce, gdzie człowieka wyprowadza sam Bóg, w momencie przełomowym dla jego życia, gdzie człowiek nieraz, jak Izrael, tęskni za tym co zostawił za sobą, a podlegając pokusom uczy się prawdziwej wolności opartej na zaufaniu Bogu.

To wszystko oczywiście nie ma na celu powiększenia erudycji biblijnej. Pismo Święte czyta się miedzy innymi po to, żeby zyskać nowe spojrzenie na swoje życie, tzn. zobaczyć je jako część tej samej Opowieści, która zaczyna się Księgą Rodzaju, a która punkt kulminacyjny zyskuje w osobie Jezusa; opowieści o Bogu, który mówi do człowieka, i o człowieku, który wychodzi Bogu na spotkanie; opowieści pełnej sensu, w której to, co przypadkowe i niezrozumiałe, nie ma ostatniego słowa.

Czasami nazywa się to lekturą egzystencjalną – chodzi w niej o odczytanie poszczególnych wydarzeń swojego życia jako wydarzeń historii zbawienia. Albo inaczej – o usłyszenie tego, co w danym momencie przez dane słowo Pisma Bóg mówi do mnie. Ponieważ usłyszenie tego jedynego Głosu pośród innych, które odzywają się w naszym wnętrzu (nieraz jak na złość właśnie wtedy, kiedy najbardziej pragniemy ciszy i wewnętrznego skupienia), nie jest wcale łatwe, chciałem podzielić się tutaj kilkoma uwagami praktycznymi:

1.Nie można podchodzić bezkrytycznie do tego, co nam się wydaje być głosem Boga, przemawiającego do nas z kart Biblii. Na początku trudno jest wyłuskać go spośród różnych naszych myśli i autosugestii. Myślę, że dystans jest szczególnie ważny w przypadku bardziej radykalnych wniosków, które miałyby poważny wpływ na nasze życie. Wtedy naprawdę warto się skonsultować np. ze spowiednikiem albo kierownikiem duchowym, albo nawet z kimś bliskim, do kogo mamy zaufanie. Na tym między innymi polega to, co różni nas od protestantów – Biblię czytamy zawsze we wspólnocie Kościoła (nawet jeśli ta wspólnota fizycznie nam akurat nie towarzyszy).

2.W czytaniu Biblii bardzo pomaga dobra znajomość samego siebie. Wtedy łatwiej jest uwolnić się od pewnych nieświadomych barier, które mogą zagłuszać głos Pana Boga w nas. Wiadomo, że np. człowiek o skłonnościach depresyjnych z trudem będzie mógł odczytać w Biblii słowa otuchy i aprobaty, natomiast osoba o źle uformowanym sumieniu może mieć problem z odczytaniem w niej wezwania do nawrócenia i zmiany życia – tymczasem być może są to najważniejsze słowa, które Bóg kieruje akurat do tych ludzi. Nie ma co wpadać w drugą skrajność i tracić zupełnie do siebie zaufania, ale świadomość własnych ograniczeń (nawet jeśli nie jesteśmy w stanie ich zmienić) bardzo pomaga w dotarciu do prawdy.

3. Odczytany przez nas sens danego fragmentu może mieć dla nas różne znaczenie – może dodawać otuchy, pocieszać, uświadamiać nasz grzech, zachęcić do działania, czy po prostu wprowadzać nas głębiej w Tajemnicę Boga. Jedno jest ważne – zawsze jest to słowo, które kieruje do nas Bóg, który nas kocha. Ojcowie Kościoła używali nieraz na określenie całego Pisma Świętego słowa Ewangelia (gr. eu-angelion = dobra nowina), bo wiedzieli, że w całości jest ono dobrą nowiną dla ludzi. I także o tym warto pamiętać.

4.Zdarzało się i zdarza do dziś, że usłyszane słowo owocuje u kogoś radykalną przemianą całego życia – znane są życiorysy świętych, którzy usłyszawszy w Kościele słowa Jezusa: „idź, sprzedaj wszystko co masz i rozdaj ubogim”, faktycznie sprzedawali wszystko i szli na pustynię, by tam szukać Boga. Mam jednak wrażenie, że najczęściej, kiedy  Bóg do nas mówi, chce zwrócić uwagę raczej na pewną ciągłość naszego życia, na to, że ma ono sens jako całość – zarówno przeszłość, jak i przyszłość. Dlatego nieufnie podchodziłbym do wniosków typu: „o, Pan Bóg mi powiedział, że do dziś moje życie było beznadziejne, od jutro wszystko zmieniam i będzie lepiej”. Warto pamiętać, że tylko przeszłość zaakceptowana i włączona w sens przestaje potajemnie nami rządzić.

5.Napisałem powyżej, że lektura Biblii ma nam pomóc doświadczyć tego, że nasze życie jest częścią Opowieści, że ma sens i cel, nadany mu przez Boga. Oczywiście nie chodzi tu o żadną tanią sztuczkę, o stworzenie sobie wirtualnej rzeczywistości, w której chronilibyśmy się przez niepewnością i problemami świata rzeczywistego (taki wirtualny świat szybko by się zresztą rozbił o tajemnicę Krzyża). Jeśli Pan Bóg do nas mówi, to najczęściej to jego Słowo będzie dotyczyło konkretnych sytuacji naszego życia tu i teraz, będzie pomagało zobaczyć sens w tym co wydawało się bezsensowne (szkoła? praca? choroba?), będzie pomagało uzdrawiać relację z tymi konkretnymi ludźmi, z którymi dziś żyjemy (a nie abstrakcyjnym „bliźnim”), słowem – będzie odwracać nasz wzrok od słodkiej krainy marzeń i stawiać nas z powrotem na ziemi. Będzie raczej formowaniem gliny naszej codzienności, a nie budowaniem szklanych domów. Co nie znaczy, że mamy traktować Biblię wyłącznie jako źródło wskazówek praktycznych dla życia – bo tak naprawdę największą rzeczą, jaką Bóg może nam zaofiarować za jej pośrednictwem, jest poznanie Jego miłości do nas.

CDN

Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.3

3. Poczekaj...

Po próbie uważnej lektury z uwzględnieniem szerszego kontekstu być może w głowie zostaną już jakieś myśli, wskazówki, jak dany tekst można by przełożyć na nasze osobiste doświadczenie wiary itp.. Jest to jednak moment, w którym umysł potrzebuje trochę odpocząć. Pismo Święte trzeba na trochę odłożyć. Ojcowie Kościoła nazywali tę fazę lektury łacińskim terminem ruminatio [dosł. przeżuwanie – termin zaczerpnięty z zoologii, oznacza pierwszą fazę trawienia u tzw. zwierząt przeżuwających – to dlatego w średniowiecznej duchowości symbolem modlącego się człowieka była nieraz… krowa].

Zakłada to wiarę w to, że ziarno Słowa, które padło w nasze serce w trakcie lektury, nie wymaga koniecznie naszej pomocy i aktywnego udziału, żeby wzrosnąć – przeciwnie, czy człowiek śpi, czy czuwa, we dnie i w nocy, nasionko kiełkuje i rośnie, sami nie wiemy nawet jak  (por. Mk 4,26 – 28).

W praktyce oznacza to, że w czasie czytania jakiegoś fragmentu Biblii warto zapamiętać sobie np. jeden wers, który wydaje się najgłębiej nas dotykać, a potem wieczorem wrócić do niego i raz jeszcze chwile nad nim pomyśleć. Bardzo możliwe, że usłyszymy w nim jeszcze więcej niż przedtem…

…albo i nie usłyszymy. Być może dane Słowo nie było akurat na dziś. Być może potrzebujemy  jeszcze czasu na to, żeby je zrozumieć. Być może przeczytane dzisiaj, będzie czekać, głęboko zakopane w naszej pamięci (jak ziarno, które najpierw musi umrzeć, aby wydać plon), a wróci do nas niespodziewanie, wtedy, kiedy najmniej się będziemy go spodziewali. Z mojego doświadczenia wynika, że nic mnie tak nie zniechęca do regularnego czytania Biblii, jak wrażenie że w 90% przypadków nic z tej lektury nie wynika. Z drugiej strony, kiedy otwieram mały, czarny notes, w którym wypisywałem sobie (nie takie znowu liczne) fragmenty z Pisma, które dały mi kiedyś jakieś światło, to wiem że naprawdę warto było się pomęczyć…

„Anicjusz Severinus Boecjusz przez całe życie nosił własną miarę w sobie. A jednak dzisiaj rzecz tak pospolita i przychodząca z zewnętrznego świata dała mu nieco ulgi: pierwszy wiosenny promień przez okruszone wręby strzelnicy. Zjawił się po długim mroku (…)”

(Hanna Malewska, „Przemija postać świata”, Pax 1972, s.194)

Mamy w coś sobie z Boecjusza – dumnego Rzymianina i filozofa, który nosił własną miarę w sobie – z wszystkimi wydarzeniami i trudami życia mierzył się sam, mocą swojej rzymskiej dumy i wielkiego umysłu. Dziś byśmy powiedzieli, że „radził sobie ze sobą”. Niespodziewana reakcja na promyk słońca, który nagle wniknął do jego mrocznej, więziennej celi, być może wzbudziła w nim samym nawet pewną irytację. Być może i dla nas to jest trudność największa – przyjąć ten fakt, że promień światła, na który tak strasznie czekamy, nie przyjdzie z głębi nas samych, ale padnie na nas zupełnie z zewnątrz, przez cienką szparę w grubym murze Pisma albo nieraz jeszcze bardziej nieprzeniknionej twarzy Drugiego. Że zawsze będzie łaską, czymś upragnionym, a zarazem nieprzewidzianym i niemożliwym do wywołania, czego możemy tylko z nadzieją oczekiwać jak pierwszych promyków wiosennego słońca...

Trzecia rada odnośnie lektury Biblii mówi właśnie o tym – przy całej ważności naszego wysiłku w czytaniu i rozmyślaniu nad Słowem, ono przyjdzie wtedy, kiedy będzie chciało, niespodziewanie, z zewnątrz. I właśnie dlatego będzie dla nas światłem, które w ciemności świeci, i którego żadna ciemność nie zdoła zgasić (por. J 1, 5).

CDN

Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.2

2. Spróbuj teraz umieścić przeczytany tekst w szerszym kontekście.

Nie od dziś wiadomo, że Biblia to nie jedna książka, ale cała biblioteka (greckie słowo βιβλια oznacza właśnie zwoje, księgi). Cała ta Biblioteka jest jednak w tajemniczy sposób jednym Słowem Boga i dopiero umieszczenie danego fragmentu w kontekście całości pomaga usłyszeć to, co Bóg chce nam w danym momencie powiedzieć. Ojcowie Kościoła mówili, że Biblia objaśnia sama siebie, że poszczególne słowa odsłaniają swoją głębie dopiero w świetle innych słów. Może najłatwiej będzie to objaśnić na przykładzie.

Weźmy tekst Łk 4, 1 – 13. Nie będę się teraz zagłębiał w szczegóły, ale jest to fragment o Kuszeniu Jezusa. Czytamy w nim, że Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, gdzie czterdzieści dni był kuszony przez diabła. Kiedy zajrzymy do Księgi Wyjścia, okaże się, że Kuszenie Jezusa nie było pierwszym z ważnych wydarzeń biblijnych, które miały miejsce na pustyni. Czytamy tam (zaczynając od rozdziału 13), że Bóg, po wyzwoleniu Izraela z niewoli egipskiej, wyprowadził go na pustynię. Kiedy przeczytamy dalsze rozdziały, okaże się, że również w czasie swojej wędrówki przez pustynię Izrael doświadczał pokus, nieraz do tego stopnia, że chciał wrócić do niewoli. No właśnie, niewoli – niezwykle ważne w historii Wyjścia jest to, że Bóg prowadząc Naród Wybrany przez wyniszczające doświadczenie pustyni, czyni to, by go wyzwolić, a słowo to oznacza o wiele więcej niż tylko uwolnienie spod żelaznej ręki faraona…

Teraz wróćmy do Ewangelii. Po pierwsze, może nam się rzucić w oczy to, że to Duch (czyli Bóg), a nie szatan, chciał, by Jezus był kuszony na pustyni (zupełnie jak w przypadku Izraelitów). Po drugie, wczytując się w opisy pokus, widzimy, że ich istotą jest próba zniewolenia Jezusa, tak, by w trudnym doświadczeniu przestał ufać Ojcu i zszedł z wybranej drogi. Różnica między Nim a Izraelitami jest oczywiście taka, że Jezus te próby przechodzi zwycięsko. Do tematu pustyni jeszcze wrócimy. Tu zależało mi na tym, by pokazać, jak głęboko powiązane są ze sobą poszczególne, nieraz bardzo odległe, teksty biblijne.

Nieocenioną pomocą w wydobywaniu takich powiązań może być wydanie Biblii z dobrym komentarzem i z tzw. marginaliami, czyli znajdującymi się na marginesach odnośnikami do tekstów paralelnych (marginalia działają mniej więcej tak jak internetowe linki). Ja na co dzień korzystam z Biblii Jerozolimskiej; innym dobrym wydaniem jest tzw. Biblia Paulistów. Obie są dość drogie, ale jeśli ktoś może sobie pozwolić na taki wydatek, to na pewno warto.

I jeszcze jedna, bardzo ważna rzecz – jest tylko jeden sposób na to, żeby Biblia coraz bardziej układała nam się w jedną całość, a nie była tylko zbiorem luźno powiązanych historii. Trzeba ją po prostu czytać. Kawałek po kawałku, czasami może jak normalną książkę, próbując, obok korzyści duchowej, czerpać z takiej lektury zwyczajną radość. Im bardziej staniemy się „mieszkańcami” biblijnego świata, im więcej biblijnych fragmentów i opowiadań będziemy nosili w pamięci, tym wyraźniej będzie dla nas słyszalna ich wewnętrzna harmonia. Być może na pierwsze owoce takiej lektury trzeba będzie trochę poczekać, ale potem odkrywanie coraz większej głębi Słowa Bożego w zasadzie nie ma końca, bo, jak pisał w „Wyznaniach” św.Augustyn, „w miarę jak człowiek rośnie, Biblia rośnie wraz z nim.”

CDN

Kilka uwag o czytaniu Biblii cz.1

Przeczytałem ostatnio bardzo fajny artykuł o metodach odczytywania Biblii w Kościele starożytnym. Nie mam zamiaru go tutaj streszczać, ale pomyślałem, że odnosząc się do niego mógłbym podzielić się kilkoma spostrzeżeniami odnoście lektury Biblii, opierając się także na moim (niewielkim) doświadczeniu w tej materii. Tekst ten proszę potraktować raczej jako luźne uwagi i spostrzeżenia, a nie opis niezawodnej metody (bo, po pierwsze,  w sprawach Bożych niezawodne metody nie istnieją, a, po drugie, coś na kształt „metody” lektury Biblii każdy musi sobie wypracować sam, odnosząc się oczywiście do różnych źródeł, przede wszystkim Tradycji Kościoła). Kolejność poniższych uwag mniej więcej oddaje strukturę metody egzegetycznej, która w tradycji nosi nazwę Lectio divina (łac. Boże czytanie).

1.Przeczytaj uważnie tekst.

Niby banał, a jednak, jak się okazuje, rzecz bardzo trudna. Przeczytać uważnie tekst to znaczy przeczytać go, skupiając się na każdym słowie, a nie przypomnieć sobie że już się go kiedyś słyszało i że mniej więcej wiemy o co w nim chodzi. Szczególnie z niektórymi fragmentami jest tak, że wydaje nam się że już nic więcej nam nie są w stanie powiedzieć („W Kanie Galilejskiej odbywało się wesele…” – a, wiem, zabrakło im wina, Maryja poprosiła Jezusa, On odmówił ale potem zrobił cud, a w międzyczasie słudzy napełnili 6 stągwi kamiennych…”).

Język Biblii ma to do siebie, że zawiera dużo zwrotów, które od razu kojarzymy właśnie z językiem Biblii (łaska, pokój, zbawienie, błogosławieni itd.) i czytamy je właściwie bez zrozumienia, tymczasem pod tą nieco stwardniałą już powłoką jest żywa treść, coś bardzo bliskiego naszemu doświadczeniu.

Czasami w dotarciu do tej treści pomaga sięgnięcie po inne tłumaczenie Biblii, a czasem wręcz po tłumaczenie obcojęzyczne (ponieważ jest to język obcy, to nie ma w nim raczej słów tak „znajomych” że aż niezrozumiałych). Warto nieraz sięgnąć po tekst oryginalny. Ponieważ ta ostatnia rada odnosi się raczej do osób znających grekę i hebrajski (sam nie należę do tego zacnego grona), polecam zajrzeć na www.babelnet.pl, gdzie można znaleźć naprawdę wartościowe analizy filologiczne czytań niedzielnych (zapewniam, że mogą być przydatne nie tylko dla filologów).

CDN