El Greco w Siedlcach

W zeszły czwartek widziałem wystawę obrazów El Greca w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach. Oprócz „Ekstazy świętego Franciszka”, która jest własnością Muzeum, sprowadzono na nią jeszcze cztery płótna samego mistrza oraz dwa autorstwa jego uczniów.

Szczególne wrażenie zrobiły na mnie dwa obrazy, wiszące na przeciwległych ścianach: „Ukrzyżowanie z widokiem Toledo” (El Greco, 1604-14) oraz „Ukrzyżowanie” (warsztat El Greca, 1601-1625). Obrazy są do siebie podobne: na pierwszym planie ukrzyżowany Chrystus: jasny, oświetlony ostrym światłem, a za nim ciemne, prawie czarne niebo, szczelnie zakryte chmurami.

Na samej górze pierwszego z dwóch obrazów, nad głową Ukrzyżowanego, jest malutki skrawek jasnego nieba. Wygląda, jakby konający Chrystus ufnym spojrzeniem kierowanym ku górze sprawiał, że między chmurami pozostaje jednak jakaś wolna przestrzeń - prześwit, przez który człowiek ogarnięty ciemnościami świata może dostrzec Boże światło.

Na drugim obrazie brak już jednak takiego prześwitu. Na krzyżu wisi bezwładne, martwe ciało. Ciemność jest całkowita, wypełnia całe tło obrazu. Droga człowieka do Boga, która jeszcze w momencie konania wydawała się być otwarta, zamyka się wraz ze śmiercią Chrystusa.

Tak przynajmniej wydaje się na pierwszy rzut oka. Po chwili patrzenia oko dostrzega jednak, że pośród całkowitej ciemności otwiera się jeszcze jedna droga: jest to otwarty bok Chrystusa, z którego płynie krew i woda. „On nam zapoczątkował drogę nową i żywą, przez zasłonę, to jest przez ciało swoje” (Hbr 10, 20).


„Wiem gdzie swe wody ma ten zdrój kryniczny,
Ukryty w głębi tajemnic i wieczny,
Choć się dobywa wśród nocy. (…)

Blask jego światła nigdy nie zachodzi,
Bo wszelka światłość od Niego pochodzi,
Choć się dobywa wśród nocy. (…)

To wieczne źródło znalazło ukrycie,
W Chlebie Żywota, aby dać nam życie,
Choć się dobywa wśród nocy”.

(Św.Jan od Krzyża, „Que bien sé yo la fonte”)

Na Święto Trzech Króli

Papież Benedykt XVI w jednym z kazań na Objawienie Pańskie symbolicznie przeciwstawił sobie dwie grupy postaci przychodzących do żłóbka: pasterzy i Mędrców. Ci pierwsi, przebywający na polu nieopodal Betlejem, byliby symbolem ludzi prostych, ufnych, dla których Boże cuda są czymś wpisanym w codzienność - stąd tak szybko i z taką radością zjawili się przy Jezusie. Ci drudzy, wyruszający z dalekiej krainy, przemierzający długą drogę by móc się pokłonić Królowi, to symbol ludzi naszych czasów: uczonych, raczej nieufnych wobec cudowności, choć otwartych na prawdę. Papież podkreślał, że i pasterze, i mędrcy, znaleźli w końcu drogę do Chrystusa, bo On znał drogę do serc jednych i drugich.

***

Inne, nie mniej ciekawe przeciwstawienie pasterzy i mędrców znalazłem w poemacie „Tym czasom”, napisanym w formie oratorium bożonarodzeniowego przez W.H.Audena, jednego z najwybitniejszych XX-wiecznych poetów języka angielskiego. Role pasterzy i mędrców rozpisane są w nim trochę inaczej: ci pierwsi to ludzie, których życie płynęło w nieznośnej monotonii, w totalnym pochłonięciu banalną codziennością. W spotkaniu z Nowonarodzonym rozpoznają początek niezwykłej przygody. Ci drudzy to z kolei ludzie, którzy całe życie czegoś szukali, dokądś dążyli, nigdzie nie mogąc znaleźć spoczynku. Chrystus jest dla nich wyczekiwaną spokojną przystanią.

Poniżej kilka linijek z poematu Audena (w tłumaczeniu S.Barańczaka; uprościłem zapis, w oryginale niemal każdy wers wypowiada inna postać)

MĘDRCY
W stronę, dokąd wzywała blaskiem dziwna gwiazda,
Dążyliśmy z daleka.
Dłużyła się jazda
W nieznane; naszą małą grupkę coraz częściej
Gryzło zwątpienie, nuda, wzajemne pretensje.
Przez dławiące wąwozy
Rzek zajadłe progi.
Nieobliczalne morza, przełęcze najwyższe,
Przez apatyczne ciżby i brzęczące cisze.
Gruzy kolumn, neonów blaski na wystawach -
Szliśmy tak, licząc mile,
Pomylone drogi -

Tu, teraz nieskończona ustanie wyprawa.

PASTERZE
Myśmy się nie ruszali z miejsca swych narodzin.
Żyliśmy tylko jeden dzień - ten sam codziennie.
Przeszliśmy tysiąc mil przez tysiące godzin -
Ścieżki z domu do pracy wydeptując sennie.

Byliśmy wciąż samotni, chociaż nigdy sami-
Tą samotnością, która doskwierać zaczyna,
Gdy zdajesz sobie sprawę, że twoja rodzina
W tym, jak je, kocha, kłóci się, ubiera, gada,
Jest lustrzanym odbiciem rodziny sąsiada.

Dziś wieczór po raz pierwszy otwarły się bramy
Tych naszych więzień.

Blasku wybuchem i hymnem.
Niebo przerwało naszą codzienną rutynę.
Z serc wymiotło to wszystko, co mdłe i niemrawe.
Tu, teraz w nieskończoną ruszamy wyprawę.

MĘDRCY
Nasz zadufany pewnik: „Szczęśliwy, kto kona”

PASTERZE
Nasz sąd słabych: „Szczęśliwy, kto wraca do łona”

MĘDRCY
Chęć, by przekreślić przeszłość

PASTERZE
Lub przyszłość

WSZYSCY
Za nami.
Lecz właśnie ludzką słabość, chociaż o tym sami
Nie wiedzieliśmy, Miłość czyniła kompasem
I drogowskazem dla nas. Błogosławmy zatem

MĘDRCY
Nasze niecierpliwości

PASTERZE
I zwlekania nasze

***

Pasterze i mędrcy Audena - jedni odkrywający w Chrystusie początek, a drudzy koniec wędrówki - przypominają mi z kolei początek książki „Ortodoksja” G.K.Chestertona. Wspomina on tam o swoim zamiarze napisania „opowieści o żeglarzu - Angliku, który na skutek drobnej pomyłki w obliczeniach odkrył Anglię, sądząc, że jest to nieznana wyspa na Morzach Południowych”. Czytelnikowi, który skłonny byłby uznać pomyłkę owego Anglika za przykład pożałowania godnej głupoty, Chesterton odpowiada, że nic bardziej mylnego, że jest to pomyłka w istocie godna pozazdroszczenia - czy może być bowiem „coś bardziej zachwycającego, niż przeżycie - w ciągu kilku minut - strachu i fascynacji, towarzyszących dalekiej podróży, w połączeniu z głęboko ludzkim poczuciem bezpieczeństwa, które ogarnia nas, gdy wracamy do domu?”. Cały dalszy ciąg tej lekkiej i dowcipnej książki jest właśnie o tym, jak w wierze spełnione zostają oba te, pozornie sprzeczne, pragnienia człowieka.

Bóg się rodzi

II Niedziela po Bożym Narodzeniu

Syr 24,1-2.8-12; Ps 147,12-15.19-20; Ef 1,3-6,15-18; 1 Tm 3,16; J 1,1-18

1.Większość kolęd śpiewanych na świecie opowiada, najczęściej za pomocą obrazów zaczerpniętych z kultury ludowej danego regionu, o tym, co wydarzyło się w noc Narodzenia: żłóbek, Dzieciątko, pasterze, owce… Kolęda „Bóg się rodzi” Franciszka Karpińskiego, a właściwie jej pierwsza zwrotka, jest w tym kontekście wyjątkowa. Nie opowiada, ale próbuje pokazać głęboki sens tego, co wydarzyło się w Betlejem. Można powiedzieć, że, tak jak większość kolęd jest zainspirowana początkowymi rozdziałami Ewangelii Łukasza, tak „Bóg się rodzi” jest wariacją na temat Prologu Ewangelii Jana, który dzisiaj słyszeliśmy w czasie liturgii. Jako dziecko, śpiewając o tym, że „ogień krzepnie” i „blask ciemnieje”, bezwiednie wyobrażałem sobie ognisko rozpalone przez pasterzy czuwających w nocy przy szopce, a tymczasem chodzi o coś innego: każdy wers wyraża, za pomocą innego obrazu (albo innego paradoksu, czyli sformułowania, które pozornie jest logiczną sprzecznością), to, co tak naprawdę jest niepojęte i niewyrażalne: Bóg stał się człowiekiem.

Bóg (odwieczny, niezmienny) – się rodzi

Moc (Bóg Wszechmocny) – truchleje

Pan Niebiosów – obnażony (czy chodzi o to że pokazał się ludziom, czy po prostu o nagość nowonarodzonego dziecka?)

Ogień (wystarczy pomyśleć o płonącym krzewie, w którym objawił się Mojżeszowi) – krzepnie

Blask – ciemnieje (wszechogarniający blask Boga staje się światłością, która świeci pośród ciemności)

Nieskończony – ma granice

Okryty chwałą – wzgardzony

Król nad wiekami – śmiertelny

Słowo (nie takie zwykłe „słowo”, ale „Słowo” z Prologu Janowego, Syn Boży) – Ciałem się stało.

2.Ta kolęda dobrze wprowadza w treść dzisiejszych czytań, które próbują wyrazić paradoks Bożego Narodzenia: Boża Mądrość (w dzisiejszym 1 czytaniu), odwieczna, od zawsze obecna przed obliczem Boga, wybiera sobie konkretne miejsce na ziemi, konkretny lud – Izraela, by w nim zamieszkać. Odwieczne Słowo (w dzisiejszej Ewangelii), które „było na początku u Boga”, „było Bogiem”, przez które „wszystko się stało” – staje się Ciałem – to jest, konkretnie, małym dzieckiem, położonym na sianie w nędznej szopie, w jakimś miasteczku na głębokiej peryferii Cesarstwa.

3.Ale wydaje mi się, że czytania, szczególnie Prolog Janowy, wyrażają jednak coś więcej niż kolęda Karpińskiego. Akcent położony jest nie tyle na to, że Bóg stał się człowiekiem, ile na to, że, stając się człowiekiem, nie przestaje być Bogiem. Kiedy Jego Matka trzymała Go, płaczącego i zziębniętego, na rękach, On trzymał w dłoniach (w tym wypadku „dłonie” to metafora) cały świat. Jan w bezpośredniej bliskości zestawia sformułowania, które podkreślają Jego Bóstwo: „Bogiem było Słowo”, „przez nie wszystko się stało”, „w Nim było życie” - i te które pokazują, że sposób Jego obecności w świecie jest inny niż obecność Wszechmocnego w stworzeniu: „przyszło do swojej własności, a swoi Go nie przyjęli”, „świat Go nie poznał”, choć stał się przez Nie… Po tej samej linii idzie wspomnienie Jana Chrzciciela jako świadka, posłanego „aby wszyscy uwierzyli przez Niego” – potrzeba posługiwania się ludzkimi pośrednikami to też, w tym wypadku, jakaś forma uniżenia się Boga.

4.Nie wiemy czemu Bóg chciał się objawić w tak niepozorny sposób. Dlaczego nie pokazał się tak, żeby wszyscy musieli przyjąć Go jako Stwórcę i Władcę wszechświata, na tej samej zasadzie na jakiej przyjmują prawo grawitacji czy cykl następujących po sobie dni i nocy. Już apostołowie zastanawiali się, dlaczego tak jest: Juda Tadeusz pytał Jezusa: „Panie, co się stało, że nam się masz objawić, a nie światu?” (J 14,22) – to znaczy (jak mi się zdaje), czemu świat nie dowie się o Tobie inaczej niż przez nasze, tak bardzo niedoskonałe, pośrednictwo. W odpowiedzi Jezus mówi o tych, którzy Go miłują i będą zachowywać Jego naukę; podobnie jak w Prologu, jedyną odpowiedzią na fakt nieprzyjęcia Słowa przez świat są ci którzy jednak Je przyjęli, zyskali moc, aby stać się dziećmi Bożymi, i świadczą o Nim przed światem.

5.Ta tajemnica Boga, który się uniżył (a jednak, wbrew pozorom, nie przestaje być Bogiem) ma swoje przedłużenie w Eucharystii. Bóg przychodzi w formie jeszcze bardziej niepozornej niż w Betlejem – jako kawałek białego chleba, który łatwo można pomylić np. z opłatkiem. Bóg Wszechmocny, trzymający w swoich dłoniach świat, historię, moje życie, we Mszy świętej staje się jeszcze bardziej kruchy, niepozorny, bezbronny (tej bezbronności szczególnie mocno doświadczyliśmy, katolicy z diecezji Pampeluny i Tudeli, kiedy miesiąc temu, na wystawie sfinansowanej i wspieranej przez władze miejskie, pewien artysta pokazał dokumentację fotograficzną swojego dzieła – ponad 200 konsekrowanych Hostii, które pieczołowicie zbierał uczestnicząc przez pół roku we Mszach Świętych i przyjmując Komunię, rozłożone na brudnym chodniku, rzekomo w proteście przeciw pedofilii wśród księży).

6.Pod niepozornym znakiem chleba jest obecny Bóg. To dlatego te wszystkie znaki i gesty, którymi obrósł przez wieki ten znak najprostszy: przyklęknięcia, skłony, cisza, pozłacane kielichy, pateny i monstrancje, tabernakula i ołtarze, i hymn serafinów („Święty, Święty, Święty…”), który w wizji proroka Izajasza jest śpiewany przed tronem Wszechmocnego, a który my intonujemy bezpośrednio przed konsekracją, mając przed oczyma kawałek chleba i kilka kropel wina w kielichu… Jemu te znaki nie są potrzebne, On dał się złożyć na sianie, leżał wśród zwierząt, w brudzie i ciemności. Ale są potrzebne nam, żeby ożywiać w nas świadomość, że On tam jest, że w tym kawałku chleba odwieczne Słowo jest spożywanym przez nas Ciałem.

Porządkowanie świata

Czytania: Ba 5,1-9; Ps 126,1-6; Flp 1,4-6.8-11; Łk 3,4.6; Łk 3,1-6 
http://mateusz.pl/czytania/2015/20151206.htm

Dzisiejsze pierwsze czytanie to proroctwo skierowane do Żydów mieszkających na wygnaniu. Baruch zapowiada ich powrót do Ziemi Świętej, na wzór dawnego Wyjścia z Egiptu pod wodzą Mojżesza. Piękny jest ten obraz całego stworzenia które robi wszystko by Izrael mógł iść bezpiecznie: góry się obniżają, urwiska i doliny wyrównują, nawet lasy i pachnące drzewa schodzą się, żeby użyczyć cienia pielgrzymującym Izraelitom. Trochę to przypomina obraz Wyjścia przekazany w Psalmie 114, gdzie mowa o górach „skaczących jak barany” i pagórkach „niby jagnięta” przed obliczem Pana, o morzu (Czerwonym) które ucieka i Jordanie, który odwraca swój bieg (by lud pod wodzą Jozuego mógł wreszcie wejść do Ziemi Obiecanej).

W tej zgodnej współpracy całego stworzenia, tak by umożliwić Izraelitom bezpieczną drogę ku Ziemi Świętej, można widzieć obrazowe przedstawienie tradycyjnej nauki o relacji między człowiekiem, światem i Bogiem: jeśli, jak naucza Kościół, celem życia ludzkiego jest spotkanie i poznanie Boga, to wszystkie inne elementy świata zostały stworzone po to, by służyć jako drogowskazy, by prowadzić człowieka do jego Stwórcy. Tymczasem jednak nasze doświadczenie bywa zupełnie inne: świat i wszystkie sprawy z nim związane często zasłaniają Boga zamiast do Niego prowadzić. W przyrodzie raz za razem olśniewa nas piękno i doskonałość i poraża okrucieństwo i obojętność; nawet tam gdzie natura została pozostawiona przez człowieka sama sobie, nie wszędzie da się zobaczyć ślady działania Boga, który jest Miłością. Ale też w innym, bardziej egzystencjalnym sensie: całe bogactwo świata czy różnorodność spraw które składają się na życie każdego, często, zamiast prowadzić do Boga, zatrzymują na sobie, jawią się jako jedyny realny sens ludzkiej egzystencji.

Wierzymy, że ta nieprzenikliwość świata i życia to efekt tajemniczej, pierwotnej katastrofy, którą nazywamy grzechem pierworodnym. Ten grzech nie tylko wprowadził element zła w ludzkie serce – stworzone jako dobre – ale zburzył harmonię całego Wszechświata i zatarł w świecie Boże ślady. To właśnie odtąd przeróżne stworzenia i sprawy tego świata przestały się spontanicznie układać w wielobarwny drogowskaz wskazujący na swojego Stwórcę.

Proroctwo Barucha, podobnie jak analogiczne słowa Izajasza cytowane w dzisiejszej Ewangelii możemy czytać jako zapowiedź czasu, w którym na nowo Boże piękno stanie się widoczne w, jednoznacznym już, pięknie stworzenia, a każde cząstkowe dobro, do którego człowiek dąży, będzie wyraźnie wskazywało na Tego, który sam jest Dobrem. Tymczasem, póki ten dzień nie nadszedł, wprowadzenie w świat i w swoje życie porządku, tak by nic nie zasłaniało sobą Boga, wymaga wielkiego wysiłku i współpracy z łaską.

Adwent jest dobrym czasem żeby taki wysiłek podjąć. Na taki charakter tego okresu wyraźnie wskazują modlitwy dzisiejszej liturgii Mszy Świętej, w których prosimy Boga by sprawił „aby troski doczesne nie przeszkadzały nam w dążeniu na spotkanie z Jego Synem” (Kolekta) oraz „abyśmy przez udział w Eucharystii nauczyli się mądrze oceniać dobra doczesne i miłować wieczne” (Modlitwa po Komunii). Chodzi o wprowadzenie porządku w życie, tak by środki zostały podporządkowane celom, a poszczególne cele celowi ostatecznemu, naszemu spotkaniu z Bogiem na końcu ziemskiej drogi.

Często błędnie myślimy, że grzech to przede wszystkim działania czy postawy złe same w sobie, takie jak zabójstwo, zazdrość, złośliwość czy obmowa. Tymczasem wiele grzechów jest związanych raczej z nieuporządkowanym używaniem tego co dobre – w taki sposób, że różne sprawy, same w sobie o charakterze środków, stają się celem samym w sobie. Być może Adwent to dobry czas do zrobienia rachunku sumienia z takich właśnie przywiązań. Począwszy od najbardziej banalnych, jak tyle razy wyśmiewane (jako zbyt infantylne) przy okazji Adwentu czy Wielkiego Postu nadmierne jedzenie słodyczy, skończywszy na tak poważnych jak nieuporządkowane relacje międzyludzkie (kiedy na przykład czyjaś opinia o nas liczy się tak bardzo że wszystko inne w zasadzie przestaje się liczyć).

Cud rozciągnięty na lata

„Jezus opuścił okolice Tyru i przez Sydon przyszedł nad Jezioro Galilejskie, przemierzając posiadłości Dekapolu. Przyprowadzili Mu głuchoniemego i prosili Go, żeby położył na niego rękę. On wziął go na bok, osobno od tłumu, włożył palce w jego uszy i śliną dotknął mu języka; a spojrzawszy w niebo, westchnął i rzekł do niego: Effatha, to znaczy: Otwórz się! Zaraz otworzyły się jego uszy, więzy języka się rozwiązały i mógł prawidłowo mówić. /Jezus/ przykazał im, żeby nikomu nie mówili. Lecz im bardziej przykazywał, tym gorliwiej to rozgłaszali. I pełni zdumienia mówili: Dobrze uczynił wszystko. Nawet głuchym słuch przywraca i niemym mowę”. (Mk 7,31-37)

Jak wiadomo, cud uzdrowienia głuchoniemego z dzisiejszej Ewangelii, wraz z centralnym gestem i słowem Pana Jezusa, trafił do liturgii chrzcielnej. W rytuale, który mam pod ręką, opisany jest w następujący sposób: [po ochrzczeniu dziecka, namaszczeniu Krzyżmem, ubraniu w białą szatę i przekazaniu świecy chrzcielnej chrzestnemu] celebrans dotyka kciukiem uszu i ust dziecka i mówi następujące słowa: „Pan, który przywracał słuch głuchym i niemym mowę, niech sprawi byś, w swoim czasie, mógł słuchać Jego Słowa i głosić wiarę, ku chwale i uwielbieniu Boga Ojca”.

Jest jakaś głęboka prawda w tym związaniu cudu uzdrowienia głuchoty i niemoty z obrzędem Chrztu.

Po grzechu pierworodnym rodzimy się trochę jak głuchoniemi względem Boga. Nie słyszymy wyraźnie Jego głosu. Nie potrafimy o Nim mówić, tzn. wyrazić w słowach i przekazać dalej tego, co jest Jego obrazem, zapisanym w naszej naturze. Z własnego doświadczenia wiemy, jak trudno jest nam usłyszeć głos Boga, jak często słyszymy jedynie szum własnych myśli i uczuć. Wiemy też jak trudno jest o Nim mówić, jak ubogo wypada nieraz to wszystko w co wierzymy, kiedy usiłujemy zawrzeć to w naszych słowach i argumentach. A o ile trudniej jest, kiedy mamy opowiedzieć komuś, kto Boga nie zna, o Tym, który nawet dla nas, wierzących, nie przestaje być Tajemnicą.

Chrzest jest tu momentem przełomowym: otwiera nas na Boga, otwiera nam uszy i rozwiązuje język. Ten właśnie aspekt chrztu zostaje podkreślony w obrzędzie Effatha.

C.S.Lewis napisał, że w cudach Jezusa w jednym momencie dzieje się to, co w normalnym biegu rzeczy dokonuje się na skutek długiego procesu. Cud przemiany wody w wino w Kanie Galilejskiej to zawarcie w jednym momencie tego, co dzieje się z wodą w czasie powolnego procesu - najpierw dojrzewania, a potem fermentacji winogron. Rozmnożenie chleba to „streszczenie” w jednej chwili cudu ziarna, które, zasiane, po długim czasie daje obfity plon.

Podobnie cud uzdrowienia głuchoniemego może służyć jako obraz tego, co w naszym życiu dokonuje się powoli, w zasadzie przez całe życie. Otwieranie naszych uszu na głos Boga, który poprzez różne szumy i zakłócenia do nas dociera. Uczenie się mówienia o Tym, którego nie jest w stanie do końca opisać nasz język. Nie może być łatwo, dopiero się tego uczymy.

Być może tak właśnie powinniśmy patrzeć na te wszystkie, nieraz nużące, minuty i godziny modlitwy. Ciągle ponawiane próby codziennej lektury Pisma Świętego. Te nasłuchiwania, żeby wyłapać coś dla siebie z nudnych kazań czy hermetycznego języka liturgii. Są to kolejne etapy procesu otwierania uszu, Jezusowe „Effatha!” - wypowiedziane już w momencie naszego Chrztu, ale jednocześnie rozciągnięte na lata. Być może te nieporadne nieraz próby „dawania świadectwa” o naszej wierze przed ludźmi to powolnie dokonujący się cud rozwiązania języka, który ma chwalić Tego, którego „ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć”.